Yazar: Burhan

Дунё туркийлари глобаллашган дунёда

Yazının Türkçe kısa özeti:  Bu yıl 27 Nisan İstanbul’da Uluslar arası Türkistan Kurultayı gerçekleşti. Kurultayda dünyanın çeşitli ülkelerinde yaşayan Türkistanlı ilim, siyaset ve sosyoloji uzmanları katıldılar. Bunlardan biri şu anda Fransa’da yaşayan Özbek asıllı siyaset uzmanı Kamoliddin Robbimovdır. Bu yazı Özbek siyaset ilim adamımın 21. Yüz yılda “Globalleşen Dünya Türkî Halklar” adlı makalesinin Özbek Türkçesindeki metnidir.

 

 Камолиддин М.РАББИМОВ

Сиёсатшунос

Ушбу доклад жорий йилнинг 27-апрелида Туркиянинг Истанбул шаҳрида ўтказилган «Халқаро Туркистонликлар Қурултойи»да муаллифнинг «Туркий халқларнинг маданий, сиёсий алоқалари аҳволи» номли маърузаси асосида тайёрланди. Ушбу қурултой Туркияда расман рўйҳатдан ўтган «Туркистонликлар Халқаро Ҳамкорлик Жамияти» томонидан ташкил қилинди.

Глобаллашув бўсағасида

Инсоният тарихини икки ўта йирик қисмга бўлиш мумкин: локаллик ва глобаллашув. Инсониятнинг шу пайтгача давом этган тарихий даврини “локализм”, “локаллик” деб таърифлаш  мумкин. Минг йиллар давомида инсонлар ўта чекланган географик муҳит ва шартларда ўз атрофига таъсир қилишган, ва кейинги бир-икки асрга қадар, ўрта статистик одам ўзи яшаб турган муҳитда, тахминан олти километр радиус атрофидаги воқеа-ҳодисаларни билиш ва таъсир қилиш қобилиятига эга бўлган холос. Яни, ахборот олиш, яратиш ва тарқатиш имкониятлари географик тўсиқлар билан чеклаб-чегараланган эди. Инсониятнинг шу пайтгача давом этган даври – локализм тугади, ва биз эндигина янги – глобаллашган дунёга кириб келмоқдамиз. Инсоният тарихи учун бир неча ўн йилликлар – ўта қисқа давр. Ва айнан кейинги бир-икки ўн йилликларда ахборот глобаллашуви кузатилмоқда. Инсониятнинг глобаллашув шароитларида яшаш тажрибаси мавжуд эмас, келажакни тасаввур қилиш, уни устига, келажакни моделлаштириш ўта мураккаб вазифадир.

Агарки шу пайтгача, инсоният маданияти ва тафаккури тарихида диффузия, тарқалиш, турфаланиш кузатилган бўлса, мана бугунга келиб, бутун бир инсоният ва унинг тафаккури, қадриятлари, қарашлари бир сафга тизилиб, бир бирига жиддий назар билан қарамоқда, ўрганмоқда, баҳс-мунозарага кириша бошламоқда. Айтиш мумкинки, шу пайтга қадар, рақобат, конкуренция локал ва чегарадош табиатга эга бўлган бўлса, энди дунёдаги барча қадриятлар тизимлари глобал рақобатга, конкуренцияга кириша бошлади. Биз, ушбу глобал юзлашувнинг, глобал танишув ва бахс-мунозараларнинг энг бошланғич бир палласида турибмиз, ва бу бахс-мунозаралар, рақобатнинг энг асосий таснифловчи омил – ўзлик (рус тилида “идентичность”), кимлик масаласидир.

Ўзлик бугунги глобал дунёдаги кучлар нисбатини, ресурсларни, реал дўстлар ва потенциал оппонентларни аниқлаб берувчи кўрсаткичдир. Ўзликнинг аҳамияти шундаки, инсонлар – қадриятлар, тарихий ҳотиралар, интилишлар, манфаатлар ва айниқса, мақсадлар билан яшар экан, ўзлик айнан мана шу омилларни ўзида ифодаловчи марказий ўлчов бирлигидир. Инсон ўзликсиз бўлиши, яшаши мумкин эмасдир. Ҳар бир инсон “мен кимман”, “яшашдан мақсад ва вазифа нима”, “кимлар менинг дўстларим, кисмлар эса мени рақиблари (ёки душманларим)” деган саволларга жавоб излаши тайин. Глобал дунёда, давлатлар ва миллатлар ўртасидаги энг қудратли ва мустаҳкам иттифоқлар, барқарор зиддиятлар, айнан ўхшаш ёки фарқли ўзликлар негизи асосида кечади, ва бу муносабатларга “цивилизацион” таъриф берилади. Агар локализм даврида инсонлар борган сари турфаҳилликка, тарқоқликка юз тутган бўлса, глобаллашган дунёда борган сари умумийлашув, интеграция кузатилади, ва биринчи ўринда яқин ёки айни бўлган миллатлар ва давлатлар интеграцияси кутилади.

Дунё туркийлари

Етти миллиарддан ошиқ инсоният глобаллашувга турфа хиллик билан етиб келди. Инсон учун энг қадрли ўзлик – “сиз кимсиз” деган саволга биринчи бўлиб берган жавоби ва бу унинг воз кечиши қийин бўлган ўзлигидир. Инсоннинг она тили билан боғлиқ ўзлиги – энг самимий ва табиий ўзлигидир. Тарихий локализм даврида бир бирини таржимонсиз тушунадиган, маданияти ва зеҳнияти ўхшаш, яқин ва ёки айни бўлган миллатлар ва давлатлар сони кўп эмас. Қиёслаш учун айтадиган бўлсак, агар кимдир армани ёки грузин бўлиб туғилган бўлса, бу миллатларнинг қардошлари мавжуд эмас, шунингдек, ушбу миллатларнинг географик-демографик муҳити ҳам кенг эмас. Лекин, яқин ёки айни тилга асосланган баъзи бир миллатлар ва давлатлар иттифоқи  борки, улар жуда қудратлидир.

Масалан, англасаксонлар – АҚШ, Бирлашган Қироллик, Канада, Австралия ва Янги Зелландия, бу ягона тилга ва протестант конфессиясига асосланган иттифоқ дунёда энг қудратли иттифоқдир. Ёки, Лотин Америкаси – улкан маданият ва географик мухитдир, араб дунёси – сиёсий тарқоқ бўлсада, диний анча яхлит, маданий ва ахборот ҳудуди тўла узвийдир. Шу жамладан француз тилида сўзлашувчи давлатлар ва миллатларни ҳам санаб ўтиш мумкин.

Локализмдан глобализмга етиб келишга муваффақ бўлган яна битта ягона тиллар оиласига кирувчи миллатлар ҳамжамияти – дунё туркийларидир. Дунё туркийлари – сайёрамизнинг энг катта қитъаси, Евросиёнинг ўта кенг географик сарҳадларида яшаб келадиган миллатлар ва халқлар ҳисобланишади.

Дунё туркийларининг сони борасида аниқ келишилган маълумотлар мавжуд эмас. БМТ ва АҚШ Марказий Разведка Бошқармаси охирги йиллик ҳисоботларига кўра, сайёрамиздаги туркий тилларда сўзлашувчи аҳоли сони камида 180-200 миллионни ташкил қилиши, Туркиядаги илмий-сиёсий доиралар маълумотларига кўра эса, биринчи ва иккинчи тил сифатида туркий тилларда гаплашадиганлар сони 250 миллиондан ошиши айтилади.

Туркий тиллар оиласи – дунё монотоизмининг маркази ва ҳотимаси бўлган Ислом динининг тўртинчи кенг тарқалган тил гуруҳидир. Туркий мусулмонлар, сони ва салмоғи бўйича, 1,65 миллиардлик Ислом цивилизациясида араб (21 давлат тили) индонез-малай (Индонезия, Малайзия, Бруней, Сингапур) ва бенгал (Бангладеш, қисман Ҳиндистон) тиллари қаторида, биринчи тўртликка киради, ва туркийлар мусулмон дунёсининг шимолий халқлари ва миллатлари ҳисобланишади.

Шу билан бирга, туркий дунё кейинги асрларда ўта машаққатли даврларни бошидан кечирди ва кечирмоқда. Туркий дунё – мустамлака қилинган дунё. Туркий дунёнинг фақат битта вакили – Туркия, кейинги асрларда инсоният тарихида ҳукмрон бўлган мустамлакачилик исканжасидан омон қолган давлатдир. Бугунги кунда мустақил туркий давлатлар сони олтитадир: Туркия, Ўзбекистон, Қозоғистон, Азарбайжон, Туркманистон ва Қирғизистон. Рўйхатдаги кейинги бештаси яқинда мустақилликни қўлга киритган, ва ҳали тўлақонли сиёсий-иқтисодий рақобатбардош жамиятлар қуриб улгурмаган давлатлардир. Шу бугунги кунда ҳам дунё туркийларининг кўплаб миллатлари ва халқлари мустақилликка ва давлатларига эга эмас. Жумладан, Шарқий Туркистон уйғурлари, Россия Федерацияси таркибидаги татарлар, бошқирдлар ва ҳ.к.

Афсуски, бир  неча юз миллионлик дунё туркийлари, тарихан шаклланган тил ва дин ўзлиги нақадар қимматли ресурс эканлигини англаб етганлари йўқ. Дунё туркийларининг, айниқса, янги мустақил бўлган туркий тилли давлатларнинг онги, сиёсий маданияти, ҳали ҳануз локализм даврида қолиб келмоқда – улар ҳамкорлик, самарали сиёсий-иқтисодий иттифоқлар шакллантиришдан кўра, ўзини ташқи дунёдан иҳоталаш ва ўз муаммоларини якка тартибда, муаммоли йўллар билан ечишни табиий деб кўришади.

Турк дунёси давлатлари

            Туркий дунёсининг энг қудратли давлати – Туркия бўлиб, аҳоли сони, сиёсий салоҳияти, иқтисодий имконияти, ҳарбий қудрати ва бошқа бир қанча мезонлар бўйича туркий дунёнинг мутлақ лидеридир. Туркия, ўзининг бир триллионлик ялпи ички маҳсулотига тенг иқтисодиёти билан, дунё давлатлари орасида 16-17 ўринларда келади, ва мусулмон дунёсида биринчи ўринда туради. У “Буюк Йигирматалик”га кирадиган ягона туркий давлатдир. НАТОга аъзо ягона туркий ва мусулмон давлати, анъанавий (ядро қуролидан ташқари бўлган) ҳарбий салоҳияти бўйича Европада энг қудратли ва альянсда АҚШдан кейинги иккинчи давлатдир.

Давлатнинг қудрати, унинг потенциалини ўлчовчи бир қанча мезонлар мавжуд. Жумладан, бу давлатнинг аҳоли сони ва инсон салоҳияти ривожланганлиги, худудининг катталиги ва жойлашув аҳамияти, иқтисодий тараққийлиги, ҳарбий салоҳият, табиий бойликлар, унинг тарихи ва бошқа омиллар. Ўзбекистон, жамият ва давлат сифатида ушбу мезонлар билан ўлчанганда, минтақада, турк дунёсида ва улкан Ислом дунёсида алоҳида ўринга ва аҳамиятга эга.

Глобал туркий дунёнинг иккинчи кўп сонли давлати – Ўзбекистондир. 1991 йилда мустақилликка эришган Ўзбекистон аҳолиси, расмий статистик маълумотларга кўра, мустақиллик арафасида 19 миллиондан ошарди. 2012 йилнинг охирига келиб, Ўзбекистон аҳолиси 30 миллиондан ошганлиги расман эълон қилинди. Ўзбекистонда йиллик соф аҳоли кўпайиши таҳминан 420 минг одамни ташкил қилади.

Биринчи ўрин. Ўзбекистон аҳоли сони-салоҳияти бўйича Марказий Осиёнинг биринчи давлатидир. Марказий Осиёнинг ялпи аҳоли сони 65 миллионга яқин бўлса, ундан сал кам ярми – 30 миллиони битта Ўзбекистонда истиқомат қилса, қолган 35 миллиони қолган тўрт республикада яшашади.

Иккинчи ўрин. Шу кунга қадар олтита туркий тилли мустақил давлат мавжуд бўлса, Ўзбекистон 75 миллионлик Туркиядан кейинги улкан турк дунёсининг иккинчи давлати ҳисобланади. Бу билан ўттиз миллионлик Ўзбекистон, Марказий Осиёдаги ва пост-совет ҳудудидаги биринчи туркий тилда сўзлашувчи давлатдир.

Учинчи ўрин. Ўзбекистон жорий аҳоли сони билан пост-совет ҳудудида Россия Федерацияси (аҳоли сони 140 миллионга яқин) ва Украина Республикасидан (45 миллион атрофида) кейинги учинчи ўринни эгаллайди. Пост-совет ҳудудида кузатилган демографик тенденцияларга кўра эса, Ўзбекистонда аҳоли кўпайиши бўйича мутлақ лидер ҳисобланади. РФ ва Украинада демокрафик тенденция жадал қисқариш томонга кетаётган бир пайтда, Ўзбекистонда йиллик соф аҳоли кўпайиши таҳминан 420 мингни ташкил қилади. Агар ушбу тенденция сақланиб қолса, таҳминан 2,5-3 ўн йиллик ичида Ўзбекистон пост-совет ҳудудининг иккинчи ўрнига чиқади, Украина эса учинчи ўринга тушади.

Ўн бешинчи ўрин. Улкан, динамик Ислом цивилизацияси тахминан 1,65 миллиард аҳолини қамраб олади, энг салоҳиятли Исломий ташкилотлардан бири ҳисобланмиш Ислом Ҳамкорлик Ташкилотига 54дан ортиқ давлатлар аъзо. Бу ташкилотга аъзо давлатлар аҳолисининг мутлақ кўпчилиги, ёки салоҳиятли қисми Ислом динига эътиқод қилишади. Энг йирик мусулмон давлатлар Индонезия (234 млн.), Покистон (164 млн.), Бангладеш (151 млн.) ҳисобланишса, Ўзбекистон ўзининг Исломга эътиқод қилувчи аҳоли сони билан мусулмон давлатлари ичида иккинчи ўнталигининг ўртасидан – ўн бешинчи ўринда жойлашади. Маълумки, ўттиз миллионлик Ўзбекистон аҳолисининг таҳминан 90-92% Ислом динининг Аҳли суннат вал жамоа мазҳабида ҳисобланади.

            Ўзбекистон улкан туркий дунёнинг Туркиядан кейинги иккинчи йирик давлати, Марказий Осиё минтақасидаги, қолаверса пост-совет ҳудудидаги энг йирик туркий давлат ва мусулмон жамияти ҳисобланади.

Ўзбекистон мусулмон жамоасининг катталиги билан, Саудия Арабистони (28 млн аҳолининг 15% шиа мазҳабига эътиқод қилиши айтилади), Хитой Халқ Республикаси (мусулмон аҳолиси тахминан 20-25 млн атрофида баҳоланади, лекин мусулмонларнинг реал сони ХХР томонидан яшириб келинади), Яман (25 млн.), Малайзия (29 млн. аҳолининг 60-65% Исломга эътиқод қилади) каби давлатлар билан ёнма-ён, ёки улардан олдинда туради. Яни, Марказий Осиё давлатлари орасидаги, қолаверса, пост-совет ҳудудидаги энг йирик мусулмон жамоаси Ўзбекистонда истиқомат қилади.

Шунингдек, Ўзбекистон дунё ўзбекларининг миллий маркази, эпицентр давлати ҳисобланади. Бутун дунё бўйлаб кейинги асрларда тарқалиб кетган ўзбекларнинг сони аниқ эмас, Ўзбекистоннинг истисносиз барча қўшни (Афғонистон, Тожикистон, Қирғизистон, Қозоғистон, Туркманистон) давлатларида катта сонли маҳаллий (автохтон) ўзбек аҳолиси яшайди, бу аҳоли ушбу республикалардаги баъзан иккинчи, баъзан учинчи этник гуруҳлар ҳисобланишади. Салоҳиятли ўзбеклар (туркистонийлар) жамоалари Туркияда, Саудия Арабистони ва бошқа давлатларда истиқомат қилишса, яқиндан бошлаб ўзбек диаспоралари шаклланиши ғарб давлатларида, жумладан, Россия, Украина, АҚШ ва ғарбий Европа давлатларида ҳам бошланди. Тахминий ҳисобларга кўра, дунё ўзбекларининг сони 34-40 миллион атрофида бўлиши мумкин.

Турк дунёсининг учинчи аҳолиси йирик давлати Қозоғистон бўлиб, ҳудуди жиҳатидан эса энг йирик туркий давлатдир. Қозоғистон ҳудуди катталиги жиҳатидан дунёдаги тўққизинчи йирик давлатики, ўзининг 2 миллион 724 минг кв.км сарҳадлари билан Туркиядан сал кам уч ярим баравар, Ўзбекистон ва Туркманистондан эса олти баравар, Қирғизистондан 13,7 баравар, Озарбайжондан эса 31,6 баравар каттадир.

Лекин аҳоли сони жиҳатидан эса, Қозоғистон Туркиядан 4,7 баравар, Ўзбекистондан икки баравар кичик давлатдир. Айни пайтда, Қозоғистон аҳолисининг таркиби нуқтаи назаридан, туркий бўлмаган аҳоли улуши энг йирик бўлган туркий давлатидир. 16 миллионга яқин Қозоғистон аҳолисининг таҳминан беш миллионга яқини руслар ва русийзабон, туркий бўлмаган миллатларни ташкил қилади.

Озарбайжон ўзининг сал кам ўн миллионлик аҳолиси билан тўртинчи йирик, ва Кавказ минтақасидаги ягона туркий давлат ҳисобланади. Расмий маълумотларга кўра, Қирғизистон аҳолиси 5,5 миллионни, Туркманистон аҳолиси эса 5,1 миллионни ташкил қилади. Яна бир мустақил туркий давлат сифатида Шимолий Кипр Турк Республикасини ҳам зикр қилиш мумкин. Шимолий Кипр аҳолиси сал кам 300 минг кишини ташкил қилади, ҳудуди эса 3300 кв.км.

Айни пайтда, юқорида айтилгандек, ҳали кўплаб туркий халқлар ва миллатлар ўзларининг мустақил давлатчилигига эриша олганлари йўқ. Шарқий Туркистон – Шинжон Уйғур Республикаси Хитой Халқ Республикаси таркибий қисмида – расмий Пекиннинг темир панжаралари остида, қаттиқ босимлар билан мажбурий ассимиляция қилинмоқда. Шарқий Туркистон – Шинжон Уйғур Республикаси ўзининг 1 миллион 743 минг кв.км сарҳадлари билан, туркий дунёнинг тутқиндаги энг йирик яхлит ҳудуди ҳисобланади. Агар Шинжон Уйғур Республикаси давлат мустақиллигини шу бугунги кунда қўлга киритганида эди, у улкан туркий дунёнинг ҳудуди жиҳатидан иккинчи (Қозоғистондан сўнг) йирик давлати, аҳолиси жиҳатидан (Туркия ва Ўзбекистондан сўнг) учинчиси бўларди. Маълумки, Ўарқий Туркситон – Шинжон Уйғур Республикаси ҳозирги ХХР умумий ҳудудининг олтидан бир қисмини ташкил қилади. ХХР назорати остида уйғурлардан ташқари яна кўплаб туркий миллатлар мавжуд, жумладан, қоғоқ, дўнган, қирғиз ва бошқа миллатлар.

            Умумий аҳолиси 140 миллионни ташкил қиладиган Россия Федерациясидаги иккинчи йирик тиллар оиласи – туркий тилларидир. Тува Республикаси, Чуваш Республикаси, Бошқирдистон Республикаси, Татаристон Республикаси, Саха-Ёқутистон Республикаси, Қорачой-Черкас Республикаси, Олтой Республикаларининг туб, маҳаллий аҳолиси ва титул миллатлари – туркийлар, ҳозирги кунда ҳам бу республикалар аҳолисининг мутлақ аксариятини ёки ярмини ташкил қилади. Шунингдек, туркий халқлар Россия Федерациясининг Доғистон Республикаси, Кабардин-Булғор Республикаси, Ҳакасия Республикаси ва яқинда босиб олинган Қирим ярим оролида яшашади. РФ таркибида яна бошқа кўплаб туркий миллатлар борки, улар ўзларининг миллий-ҳудудий давлатларига, республикаларига ёки вилоятларига эга эмас: қўмиқлар, туркманлар, нўғайлар, сибир татарлари ва бошқалар. РФ таркибидаги туркий халқлар ва миллатларнинг умумий, яхлит сони тўғрисида аниқ маълумотлар мавжуд эмас, лекин тахминий маълумотларга кўра, уларнинг сони 20 миллиондан ошади.

Табиийки, туркий тилларда сўзлашувчи автохтон миллатлар ва халқлар, бошқа давлатларда ҳам яшашади, жумладан, Эрон Ислом Республикасида, Ироқда, Болгарияда, Молдавияда ва кўплаб бошқа давлатларда истиқомат қилишади. Кейинги бир неча ўн йилликларда миграция ва эмиграция орқали, Европа ва Шимолий Америка давлатларида ҳам кўп сонли туркий халқлар диаспораларига асос солинди.

Марказий Осиё ва Ислом

 

Маълумки, тил бирлиги ёки этник яқинлик тўлақонли интеграцияга асос/мафкура бўла олмайди, интеграцияга қўшимча, лекин кучли восита ҳисобланиши мумкин. Бир тилда ёки яқин тилларда сўзлашувчи, лекин бетиним зиддиятларда бўлган халқлар ва миллатлар кам эмас. Тил ва этник яқинлик, ўхшашликнинг социал функцияси ҳар доим ҳам интеграция эмас, яни тил мустақил равишда – дунёқараш бирлигини, қадриятлар яхлитлигини шакллантирмайди.

Тил ва этник яқинлик қулай коммуникация воситаси, агар икки тарафнинг қадриятлари бир-бирига ўхшаш бўлганда, яқин ёки бир тил ушбу дунёқараш яқинлигини янада кучайтиради. Замонавий таъсирчан дунёқараш тизимлари – мафкуралар, сиёсий-фалсафий оқимлар ва динлардир. Айниқса, Ислом дини каби мустаҳкам, мантиқан узвий, ҳаётий, инсон табиатига хос тарихий эволюцияларга чидамли, ғоялар корпуси ўта кенг ва чуқур бўлган дунёқараш-қадрият тизимининг муқобили ёки кучлироғи мавжуд эмас. Ислом дини инсоният тарихида ягона силсилага ва узвийликка эга Тавхид анъанасининг хотимаси ва марказидир.

Марказий Осиё минтақаси махаллий аҳолиси этник жиҳатдан туркийлар ва тожиклар (форсийлар)дан иборат. Лекин, бутун минтақанинг маҳаллий аҳолисини бирлаштирувчи, эффектив интеграцион омил – бу Ислом динидир. Унинг устига, минтақа аҳолисининг Исломий эътиқоди ягона мазҳабий-фиқҳий мактаб доирасида бўлиб, бу ўринда жуда сезиларсиз истиснолар кузатилади холос.

Маълумки, ҳар бир ўзликнинг бир қанча функциялари бўлади. Интеграция, бирлашув – ўзликнинг муҳим вазифалардан бири экан, ушбу вазифанинг яна бир қирраси – ташқи бегона ва таҳдидли ўзликларга қарши мудофаа қила олиш вазифаси ҳамдир.

Марказий Осиё минтақаси учун Ислом дини – ягона интеграцион ўзлик, ва ягона ташқи таҳдидлардан мудофаа ўзлигидир.

Бугунги Марказий Осиё – пост-атеистик минтақадир. Давлатларнинг сиёсий элиталари Исломга катта эҳтиёткорликдан тортиб очик қаршилик руҳида қарашадилар. Минтақанинг барча беш республикасида Исломга нисбатан ягона сиёсатнинг турли даражадаги ифодасини кузатиш мумкин. Ҳукуматларнинг дин борасида ўзларининг олдига қўйган вазифалари – ўз аҳолисининг Исломий диндорлик даражасини имкон қадар паст ушлаб туришдир. Бу стратегия барча давлатларга бирдек тегишли бўлиб, баъзиларида (Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон, Қозоғистон) бу сиёсатнинг қаттиққўллиги ҳукуматлар қўлидаги ресурслари билан боғлиқ бўлса, Қирғизистондаги нисбатан юмшоқроқ вазият давлатнинг фарқли стратегияси билан эмас, ҳукуматнинг заифлиги билан белгиланади.

Минтақада ўзининг Исломий ўзлигини энг кучли бостиришга интилаётган давлат – бу Ўзбекистондир. Ўзбекистон нафақат ўзининг диний ўзлигига хавотир билан қараётган давлат, балки ўзининг этник ўзликларини ҳам энг паст даражада тан олаётган давлатдир. Ўзбекистон аслида шундай ноёб давлатки, у бир томондан туркий дунёнинг аъзоси, айни пайтда, ўзининг кўп сонли тожик аҳолиси ва бой тарихи билан форсий дунёнинг ҳам таркибий қисмидир. Ўзбекистон, Тожикистон ва Афғонистон давлатлари билан биргаликда, туркий-форсий дунёларнинг “кўприк” давлатлари сирасига киради.

Бугунги кундаги Ўзбекистон, ўзини ифодаловчи ўзликларни қандай тартибга солишни, яраштиришни, улар иштирокида геосиёсий иттифоқлар тузишни, ички ва ташқи сиёсатда барқарорлик, мудофаа ва тараққиётга қаратилган кучли воситага айлантиришни билмайди. Шу сабабки, Ўзбекистон бу ўзликларни ифодалаш борасида, уларни “баравар инкор қилиш” мавқеида турибди.

Марказий Осиё давлатлари, мустақилликка эришгач, ўзларининг келажакларини “дунёвий позициядаги демократик жамият ва ҳуқуқий давлат”да кўришларини билдиришди. Глобализм босими остида, минтақанинг бошқа тараққиёт йўли ва моделини тасаввур қилиш қийин. Гарчи ҳозирги барча беш республика авторитар бошқарув моделининг ҳар хил даражадаги қаттиққўллик режимлари билан белгилансада, шу нарса маълумки, келажакда инсонларни, жамиятларни тўлақонли назарот қилиш, ва бу орқали авторитар режимларнинг умрини сақлаб қолиш истиқболсиз. Глобализм, информационализм эркинликни ҳар тарафдан парваришлар экан, МО давлатларидаги режимларнинг табиати босқичма-босқич ёки инқилобий йўл орқали ўзгариши ҳам табиийдир. Ҳуқуқий давлат ва демократик жамиятларда эса дин борасидаги эски стратегия – аҳолининг диндорлик даражасини назорат қилиш, имкон қадар паст ушлаб туриш стратегияси ҳам яроқсиз ҳолга келади.

Ўйлайманки, МО давлатлари учун демократик, дунёвий тизимларни ривожлантирган шароитдаги дин борасидаги ягона мақбул стратегия – диний фаоллар, институтлар ва диндор аҳоли қатламларини жамиятнинг изоляция қилинган, назорат ва босим остидаги қатламидан ижтимоий-сиёсий масъул қатламига айлантириш стратегиясидир.

Бу стратегиянинг замирида давлат, жамият ва диний қатлам ўртасидаги ишончсизлик –ишончга, ихоталаш – эркин фикрлаш, эркин ҳаракатланиш ва ҳамкорликка алмаштирилади. Бунда жамиятнинг диний мойилликлари тизгинлаб турилмайди, назорат қилинмайди, балки доимий диалог орқали жамиятнинг сиёсий (эркинлик, зулмларсиз ҳаёт), иқтисодий (фаровонлик) ва маънавий (солиҳлик, кўнгил ҳалофати) манфаатлари ўртасида узвий мутаносиблик изланади.

Агар эътибор берилса, Ислом динига эътиқод қиладиган туркий халқлар ва миллатлар ташқи босимларга, ассемиляция қилишга уринишларда анча бардошли ҳисобланади. Унинг устига, қайси бир мусулмон туркий халқнинг диндорлик даражаси юқорироқ экан – у демографик, иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан нисбатан салоҳиятлидир. Аксинча, қайси бир туркий халқнинг Исломий диндорлик даражаси, диний тарихи ва диний тафаккур тажрибаси пастроқ ва қисқароқ экан – унинг салоҳияти ҳам мутаносиб равишда қисқадир. Ислом динидан ташқарида қолган туркийлар эса – бугунги кунда йўқолиб бораётган, ассимиляция қилинган халқлар ҳисобланишади. Ислом дини инсонларга ва жамиятларга мисли кўрилмаган даражада социал энергия берувчи омилдир. Ислом дини уни ифодалаётган тилни кенгайтириб юборади. Мисол учун, баҳайбат одамга кичик боланинг кийимлари сиғмагани каби, Исломдаги улкан ғоялар ва тушунчаларни ифодалаш учун, у ҳақда гапираётган ҳар қандай тил кенгайишга, ривожланишга мажбур бўлади.

Марказий Осиё минтақаси, қолаверса қолган ҳудудларда ҳам, туркий тиллар ва Исломий эътиқод, бир-бирини тўлдирувчи омил бўлиб, Ислом қардош халқлар ўртасидаги зиддиятларни, ўзаро миллатчиликни, шовинизмни эффектив бостира оладиган ягона тизим сифатида намоён бўлади. Айнан шу сабабларки, Ислом дини ва туркийлик бир томондан ички жипслаштирувчи рол ўйнаса, иккинчи томондан туркий бўлмаган халқлар билан боғловчи, бирлаштирувчи омил сифатида қадрланиши лозим.

 

Туркий дунёнинг долзарб вазифалари

 

Туркий дунё, географик улкан, демографик салоҳиятли бўлишига қарамасдан, у сиёсий пароканда, маданий ва геосиёсий тарқоқ, глобал сиёсатнинг қудратли субъекти эмас, объекти бўлиб қолмоқда. Ҳаттоки мустақил туркий давлатлар ўртасидаги муносабатларда ўзаро ишончдан кўра, шубҳаланиш, носоғлом рақобат ва бир-бирини инкор қилиш устунлиги кўриниб туради. Туркий дунёсининг биринчи ва иккинчи давлатлари – Туркия ва Ўзбекистон ўртасидаги алоқаларни “барқарор совуқлик муносабатлар” деб таърифлаш мумкин. Ўзбекистонда бугунги кунда шаклланган сиёсий тизимга кўра, давлат бошқаруви коллектив стратегик фикрлашга эмас, якка шахс ҳотирасига, кечинмаларига асосланар экан, бу икки давлат ўртасидаги муносабатларга масъулият кўпроқ Туркия зиммасига юкланади. Яни, бугунги кундаги шароитда, икки давлат ва икки халқ ўртасидаги муносабатларни ижобий кўринишда сақлаб туриш ва имкон қадар ривожлантириш масъулияти расмий Анқарага кўпроқ юклатиладики, бугунги кундаги расмий Тошкентнинг айбларини рўкач қилиб, иккинчи туркий жамиятни ўз ҳолига ташлаб қўйиш тарихий, стратегик хато бўлади. Туркия қисман шу йўлдан кетмоқда ҳам. Туркия бир тарафлама Ўзбекистон ватандошларига визани бекор қилди, ва бу қадамнинг жиддий ижобий натижалари кузатилмоқда. Туркия, аста-секинлик билан, Ўзбекистон жамияти учун Россиядан кейинги – иккинчи геосиёсий ва геомаданий ориентир бўлиб бормоқда.

Айни пайтда, Туркия ташқи сиёсати, дипломатиясининг Ўзбекистон йўналишидаги вазифаси – Ўзбекистон ва Туркия жамиятлари ва давлатлари ўртасидаги узвийликни, ҳамкорликни, ишонч ва интеграция даражасини тинимсиз юқори паллага олиб чиқишга қаратилган бўлиши керак. Бошқача қилиб айтганда, Туркиянинг Ўзбекистон борасидаги сиёсатида бирламчи омил деб – якка шахслар ва якка лойиҳалар эмас, ўттиз миллионлик Ўзбекистон жамияти қаралиши лозим. Бугунги кунда авторитар режим Ўзбекистон жамият устидан мустаҳкам монополия ўрнатиб олган. Расмий Тошкент ҳалқаро майдонда инжиқ ва беқарор ҳамкор, хусусан Туркия учун ҳам. Агарки, Туркия олдида бугунги Ўзбекистондаги каби, бир томондан якка шахслар-лойиҳалар, бошқа томондан жамият-давлат ўртасида зиддият мавжуд бўлар экан, Туркия ўзида шундай сиёсий-дипломатик салоҳият топиши керакки, лойиха шахсларнинг ҳавфсизлигини таъминлаган ҳолатда, жамиятга эътиборнинг устунлигини исботлаши, стратегик аҳамиятга эга бўлган ҳамкорликни барқарор давом эттириши лозим.

Турк дунёсининг йирик муаммоларидан бири – ягона ахборот ҳудудининг мавжуд эмаслиги. Араб дунёси қанчалик сиёсиё тарқоқ бўлмасин, барча араб жамиятлари Ал-Жазира, Ал-Арабия ва бошқа ОАВлари таъсири остидаги ягона ахборот муҳитида яшайди. Англосаксон дунёси узвий ахборот, сиёсий, диний, ва ҳавфсизлик тизимида бирлашгандир. Лотин Америкаси ҳам кейинги ўн йилликлар ичида анча сиёсий ва иқтисодий интеграцияга юз тутди. Лекин турк дунёси ҳали ягона ахборот ҳудуди яратиш борасида жиддий ўйлаб ҳам кўргани йўқ. Унинг устига, янги мустақил бўлган туркий давлатлар ҳам ўзларининг хусусий ахборот маконларини шакллантира олишмади.

Турк дунёсининг асосий мустамлакачилари икки йирик империядир. Бири – кўпгина экспертлар томонидан “сўнаётган” деб таърифланувчи Россия Федерацияси бўлса, иккинчиси, ўта тезлик билан ривожланаётган Хитой Халқ Республикаси. Бу икки давлатни бир қанча омиллар бирлаштириб туради: аксил-ғарб, аксил-Исломий ва ниҳоят, аксил-туркий (уларга кўра, сепаратистларга қарши) кайфият, мувофиқлаштириш ва ҳамкорлик.

РФ томонидан Қиримнинг ҳарбий куч ва сиёсий технологиялар орқали Украинадан юлиб олиниши глобал сиёсатда катта ўзгаришларни бошлаб берди. Қоғоғистоннинг Россияга бўлган ярим ишонч-ярим хавотир кайфияти тўлалигича ҳавотир билан алмашди. Марказий Осиё давлатлари, чорак аср олдин каби, Москвага нисбатан тўлақонли қўрқувга ботди. Турк дунёси ва унинг лидери Туркия олдида турган вазифалардан биринчиси – мустақил туркий давлатлар билан шу пайтгача шаклланган муносабатларни қайта кўриб чиқиш, эски совуқ муносабатларни ижобийлаштириш ва МО давлатларининг миллий мустақиллигига таҳдидлар пайдо бўлса – ҳамкорликда жавоб излаш, ва бу билан туркий давлатлар мустақиллигини мустаҳкамлаш бўлиши керак.

Шу пайтгача ташқи дунёдан, жумладан мусулмон ва туркий дунёдан ўзини изоляция қилишга одатланган Ўзбекистон ҳам олий ҳокимият алмашинув палласига яқинлашиб бормоқда. Ўзбекистон кўпгина фундаментал зиддиятлар қаршисида қолмоқда. Биринчидан, минтақадаги энг қаттиққўл авторитар режим Ўзбекистондадир. Иккинчидан, ўттиз миллионлик Ўзбекистон ўзининг ички барқарорлигига ва тараққиётига фақатгина инсон потенциалини таъминлаб эришиши мумкин холос. Ер ости ва ер усти бойликлари авторитар режимга истиқболда вазиятни ислоҳотларсиз ушлаб туриш имкониятини бермайди. Учинчидан эса, Ўзбекистоннинг на ичкарисида, на ташқарисида жамият олдида турган вазифаларига мунатосиб интеллектуал салоҳиятли демократик элитаси мавжуд эмаски, бу холат Ўзбекистоннинг тақдири сермашаққат кечишига ишорат қилади.

            Ўзбекистонда олий ҳокимияти ўзгариши давлат ички ва ташқи сиёсатининг қисман ёки тўлалигича кўриб чиқилишига имконият беради. Мана шундай сиёсий фурсатдан фойдаланиб, Туркия янги Ўзбекистон раҳбариятининг туркий дунё билан ҳамкорлик қилиш мойилликларини шакллантириш ва парваришлашга интилиши лозим бўлади.

Туркий дунёнинг йирик вазифаларидан бири – форсий тилида сўзлашувчи давлатлар ҳамжамияти билан муносабатларни тартибга солиш, ишончли лойиҳалар асосидаги ҳамкорликни ривожлантиришдир. Жумладан, шундай лойиҳалар қабул қилиниши керакки, Тожикистон МО туркий давлатлари ҳамкорлигидан қўрмаслиги ҳам, четда қолмаслиги ҳам керак. Тарихан шундай шаклландики, дунё туркийлари ва форсийлари бир бири билан энг кучли қоришган, аралашган ва ҳамнафас бўлиб яшаётган халқлардир: Эрондаги иккинчи йирик этник гуруҳ – озарийлар, Ўзбекистондаги иккинчи йирик этник гуруҳ – тожиклар, Тожикистондаги иккинчи йирик этник гуруҳ – ўзбеклар, Афғонистон эса учта йирик этник гуруҳ асосига қурилгандир – пуштунлар, тожиклар ва ўзбеклардир. Бу халқларнинг барчасини бирлаштириб турувчи омил Ислом динидир.

Ҳар бир алоҳида олинган туркий давлатнинг, миллатнинг кун тартибида турган муаммолари, долзарб вазифалари бор. Бу кимдир учун ўз ички энергиясини тинч йўл билан тараққиётга йўналтирилган тизим шакллантириш, яна кимдир учун ўзининг улкан ва бўм-бўш ҳудудларини ўзлаштириш ва ўз қўлида ушлаб қолиш, яна бошқа биров учун миллий ва давлат мустақиллигига эришиш ва сақлаб қолиш ва ҳ.к. Бугунги куннинг ва келажакнинг муаммоси шундаки, бундан кейин, реал воқеълик локализмдаги каби “бетарафлик”, “дахлсизлик” тақдим қилмайди. Демакки, бундан кейин, атроф-муҳит ва ташқи дунёдан дахлсизликка, иҳота остидаги алоҳида тараққиёт модели шакллантиришга умид қилиш ўринсиздир. Бу фикрлар туркий дунёга, Марказий Осиё давлатларига ҳам тегишлидир. Туркий-мусулмон дунёси фақатгина босқичма-босқич интеграцияга киришган ҳолда ўзининг манфаатларини ҳимоя қила олишини тушуниб боради, ва бу тафаккур янги сиёсий элиталар фикрлашида ўз ифодасини топишга асосли умид қилиш мумкин бўлади.

Тарихий локализм даврида улкан мусулмон дунёси маълум тақсимланишга – мазҳабий бўлинишга учради. Лекин бу тақсимланиш, дифференциация мусулмон дунёсининг келажакдаги интеграциясига мутлақо тўсқинлик қила олмайди. Сабаби, тақсимланиш пропорцияси катта эмас, бўлиниш қизиқлари бирлаштирувчи (Қуръон ва Каъба) институтларга нисбатан ифодаланмаган. Глобализм эса борган сари бирлашувни, унификация ва интеграцияни тақозо қилаверади. Туркий дунё ҳам, форсий дунё ҳам ушбу мазҳабий бўлинишдан четда қолмади. Бугун инсоният глобаллашув жараёнининг энг бошланғич палласида турибди. Ҳар йили янги информацион технологиялар авлоди кашф қилинаётган даврда, йилига юз миллионлаб аҳоли биринчи марта доимий интернет тармоғига уланмоқда.

Локализм жамиятларга турфахиллик учун қулай имконият берган бўлса, глобализм инсонларни, жамиятларни ва цивилизацияларни тинимсиз ўзаро алоқаларга, мулоқотга ва рақобатга ундайверади. Шу пайтгача жамиятлар, давлатлар ва цивилизациялар ўртасидаги рақобат куч ишлатиш қобилиятида кўпроқ ифодаланган бўлса, бундан сўнг ҳақиқий рақобат – глобал инсоният нигоҳи ва жамоатчилик фикри назоратидаги ғоялар рақобати энди бошланади.

Демак, туркий дунё ўзи алоҳида, ҳамда Ислом цивилизациясининг таркибий қисми сифатида, бошланган ва келажакда фақат кучаядиган глобал рақобатга тайёрланиши лозим бўлади.

Муаллиф ҳақида:

1999 йилда Ўзбекистон Давлат Жаҳон тиллари Университетини араб ва инглиз тиллари мутахассислиги бўйича тамомлаган.

1999-2002 йилларда Президент ҳузуридаги Давлат ва Жамият қурилиши Академиясида сиёсатшунослик мутахассислиги бўйича аспирантурада ўқиган.

2005-06 йилларда Польшанинг Варшава Университетида сиёсатшунослик тингловчи сифатида тадқиқотлар олиб борган.

2001-02 йилларда Ўзбекистон Республикаси Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институтида илмий ходим;

2002-04 йилларда «Ижтимоий фикр» жамоатчилик фикрини ўрганиш марказида илмий ходим.

2004-05 йилларда Фуқаролик Жамиятини ўрганиш институтида ката илмий ходим.

2003-05 йилларда АҚШнинг Ўзбекистондаги Халқаро Республика Институти консултанти, Олмониянинг Конрад Аденауэр фонди билан референт сифатида ҳамкорлик қилган.

Камолиддин Раббимов 2007 йилдан буён ўз илмий-тадқиқот фаолиятини Францияда, тадқиқот маркази доирасида давом эттирмоқда.

Мени “Халқаро Туркистонликлар Қурултойи”га таклиф қилишгани, ва қурултойда ўз фикрларимни билдиришга берилган имконият учун «Туркистонликлар Халқаро Ҳамкорлик Жамияти“га, унинг раҳбариятига – Туркиянинг таниқли жамоат арбоби Бурҳон Қовунчи ва доктор Намоз Нормўминларга ўз самимий миннатдорчилигимни билдираман. Туркий давлатлар ҳукуматларининг муносабатлари беқарор ва етарсиз бўлиб турган шу даврда, «Туркистонликлар Халқаро Ҳамкорлик Жамияти“нинг туркий миллатлар, халқлар ва давлатларнинг ўзаро алоқаларини ривожлантириш, туркийлик ва Исломий ўзликни ҳамоҳанг ифодаси мақсади – юксак таҳсинларга лойиқ. Мен «Туркистонликлар Халқаро Ҳамкорлик Жамияти“га самимий ҳурматимни билдириб қоламан,

ХАЛҚАРО ТУРКИСТОНЛИКЛАР ЖАМИЯТИ ҲАҚИДА:

Cibali Mahallesi
Salihpaşa Caddesi 2/4 Unkapanı
Fatih/İstanbul/Türkiye

Phone: +90 212 523 23 80.
Fax: +90 212 523 23 80.

Email: iletisim@turkistanlilar.org
Web: https://turkistanlilar.com

 

 

 

 

 

©Дунё туркийлари глобаллашган дунёда.

Камолиддин М.РАББИМОВ. Сиёсатшунос, Франция. 05.06.2014 й.

 

 

Devami

Özbekistan, Çin’den İHA aldı

Özbekistan, Çin'den İHA aldı

Özbekistan, Çin’den 200 kilograma kadar yük taşıyabilen ve gözetim için kullanılan İHA satın aldı

Özbekistan’ın Çin’den havadan keşif ve gözetim için tasarlanmış insansız hava araçları (İHA) satın aldığı bildirildi. İHA’ların Özbekistan tarafından ne zaman satın alındığı ve sayısı hakkında bilgi verilmedi.

Söz konusu İHA’lar Çin’in Chengdu Aircraft Industry Group şirketi tarafından üretiliyor.

Bu tip hava araçları 2008’den beri Chengdu Aircraft Industry Group tarafından üretiliyor. Bu araçlar özellik cihetinden Amerika’da üretilen MQ1 pilotsuz hava uçakları ile aynı değerde bulunuyor.

Çin’de üretilen ve çeşitli değiştirilebilir algılayıcılar ile donatılmış bu insansız hava araçları silah dahil olmak üzere 200 kilograma kadar yük taşıyabiliyor. Bu uçakların ilk uçuşu 2009 yılında yapıldı ve Çin 2009 yılından itibaren dış ülkelere satmaya başladı. Rusya’nın da bu tip hava araçları ile ilgilendiği bildirildi.

http://www.dunyabulteni.net/

Devami

Özbekistan’da siyasi mahkumlara genel af yok

Özbekistan’da genel af ilanından sonra 3 bin mahkum özgürlüğüne kavuştu; ancak siyasi düşünceleri nedeniyle mahkum olanlar yine aftan yararlanamadı.

Özbekistan’da genel af ile hapisten kurtulanlar arasında bu de siyasi ve dini nedenlerden tutuklananlar bulunmuyor.

Özbekistan Baş Savcılığı verilerine göre aftan 3 bin 237 kişi yararlandı; ancak rejim muhaliflerine af yine uygulanmadı.

Resmi rakamlara göre genel af toplamda 69 bin 497 kişiyi kapsıyordu. Uluslararası insan hakları savunma kuruluşları Özbekistan rejimini muhalifleri sebepsiz tutuklamak işkenceyle suçluyor.

Muhalif siyasetçi Murat Juraev ve Gazeteci Muhammed Bekjan’ların siyasi suçlamalarla yaklaşık 20 senedir hapiste olduğu biliniyor. Ancak resmi makamlar gene de siyasi tutukluların olduğunu reddediyor.

Londra merkezli Uluslararası Af Örgütü geçen sene Özbekistan’da tutuklulara karşı işkence yapılmaması için global kampanya başlatmıştı.

http://www.dunyabulteni.net

Devami

Moskova’da Tacik-Özbek kavgasında 450 gözaltı

Moskova'da Tacik-Özbek kavgasında 450 gözaltı

Moskova’da bir inşaatta çalışan Özbek ve Tacik kökenli yüzlerce işçi aynı anda kavgaya tutuştu. İşçilerin kavgasından sonra yaklaşık 450 kişi Rus polisince gözaltına alındı

Dünya Bülteni / Haber Merkezi

Rusya’nın başkenti Moskova’da bir toplu kavgaya katılan tahminen 450 Özbekistan ve Tacikistanlı işçi, Rus polisi tarafından gözaltına alındı.

Interfax Haber Ajansı’na göre gözaltına alınanların çoğu komşu ülkelerin vatandaşları ve olay anında yakınlardaki binaların inşaatında çalışan işçilerden oluşuyor.

Geçtiğimiz günlerde Youtube’da da Orta Asya’dan gelen kalabalık bir grup arasında geçen kavganın görüntüleri yayınlanmıştı.

Görüntüleri yayınlayanlar Tacikistan ve Özbekistan asıllı mülteci işçilerin bir birlerine inşaat malzemeleri ve özellikle çekiçler ile saldırdığı yorumunda bulunmuşlardı.

Kavgaya katılanların çoğunun üzerinde iş elbiseleri vardı. Görüntülerde kavgaya katılan birkaç kişinin alınan çekiç darbesi sonrası yolda hareketsiz yattıkları görülüyor.

Gazete.ru portalı ise kavgaya katılan işçileri çalıştıran şirketin kanunlara uyup uymadığının ayrıntılı kontrol edileceğini yazdı.

Ayrıca Moskova güvenlik yetkilileri olaya katılanlar hakkında soruşturma başlattığını duyurdu.

Devami

Kazakistan’da alkol yasağı genişletiliyor

Kazakistan'da alkol yasağı genişletiliyor

Kazakistan’da akşam 21.00’den ertesi gün saat 12.00’a kadar alkollü içki satışı yapılamayacak

Kazakistan’da gece saat 21.00’den öğle 12.00’ye kadar alkol satına yasak getiren düzenleme yürürlüğe girdi.

”Novosti” ajansının haberine göre Kazakistan Senatosu milletvekilleri Kazakistan Cumhuriyeti’nde etil alkol ve alkol ürünleri üretimi ve satımı ile ilgili bazı yasalarda değişiklikler ve ilaveler yaptı.

Senato Finans Komitesi ve Bütçe Komisyonu raporunda restoranlar, kafeler ve barlar dışında alkollü içeceklerin satışı akşam saat 21.00’den ertesi gün öyle saat 12.00’ye kadar yasaklandı. Bu saatlerde alkolü içecekler benzin istasyonlarında da satılamayacak.

Daha önce de çocukla ilgili faaliyet gösteren yerlerle eğitim ve sağlık kurumlarında ayrıca spor tesislerinde alkol satışı yasaklanmıştı. Yeni düzenlemeyle satış yasağı akşam 21.00’den ertesi gün 12.00’a kadar genişletiliyor.

Yasağın 30 derecenin üzerinde olan alkol ihtiva eden içecekler için geçerli olacağı bildirildi. 30 derecenin altında alkol içeren içecekler ise sabah 03.00 ile 08.00 arasında satılamayacak.

dunyabulteni.net

Devami

Rusya’da 41 Özbek işçi tutuklandı

Rusya'da 41 Özbek işçi tutuklandı

Rusya’da kaçak çalıştığı tespit edilen 41 Özbek tutuklandı

Dünya Bülteni/ Haber Merkezi

Rusya’nın St. Petersburg şehrindeki Raduga Ticaret Merkezi inşaatında çalışan 41 Özbek yasadışı çalıştıkları gerekçesiyle tutuklandı.

Federal Göçmen Servisi yetkilileri Özbek işçilerin Rusya’da çalışmak için zaruri belgeleri olmadıklarını bildirdi. Bölge savcılığı ise işçilere iş temin eden “Renmolstroy” şirketi hakkında yasal işlemlerin başlatıldığını açıkladı.

Tutuklanan Özbeklerin 5 bin ruble para cezasına çarptırılıp ve sınır dışı edilecekleri bildirildi.

Devami

Biz Müslümanlarning kamchilıklari ve ulardan xolos bolish yollari haqida

Yazının Türkçe Özeti:

Yazıda günümüz Müslümanlarının esas eksiklikleri başkalarını (kendi ustazlarını, şeyhlerini, liderlerini) şiddetli sevgi ile sevmeleri ve onlara kayıtsız şartsız itaat etmeleri olarak tarif edilmektedir. Bu da her cemaat ya da grubun sadece kendi yollarını doğru yol olarak görmelerine ve Müslümanlar arasında tefrikenin yayılmasına ve derinleşmesine neden olduğunun altı çızılmaktadır. Çözüm olarak şu 3 husus teklif edilmektedir:

1. Önce Allah’ı (cc) ve Muhammed (sav)’ı şiddetli sevmek ve önce Allah’a (cc), yani Kur’anın hükmlerine ve Muhammed (sav) sahih Sünnetindeki hükmlere itaat etmek;

2. Sonra Müslümanların bütün işlerini Kur’an ve Sünnete dayandırarak Şura ile yürütmeleri.

3. En sonunda Müslümanların alimlere (hocalara, şeyhlara) ve yöneticilere (emirlere, reislere) onların 1 ve 2 kaideye amel etlmesi şartı ile, onlara Müslümanların itaat etmesi.

BİZ MUSULMONLARNİNG BA’Zİ KAMCHİLİKLARİMİZ VA ULARDAN XOLOS BO’LİSH YO’LLARİ HAQİDA

Bismillahir Rohmanir Rohim

Ma’lumki imonning asosiy jihatlaridan ikkisi avval Alloh taoloni va Muhammad (sav)ni sevish va avval ularga itoat qilishdir…menimcha biz musulmonlarning asosiy muammolari mana shu ikki xususiyatdagi xatoda bo‘lsa kerak. Ba’zi musulmonlar avval havoyi nafslarining orzularini sevib, avval ularga itoat qiladilar. Natijada ular nafslarining cheksiz istaklariga hayotlarini qurbon qilib yuboradilar. Holbuki Qur’oni Karimda bu haqda jiddiy ogohlantirishlar bor:

“(Ey Muhammad) Havoi nafsini o‘ziga Iloh qilib olganni ko‘rdingizmi?! Endi siz unga vakil bo‘lasizmi?!” (Furqon surasi 43 oyat)

Ba’zi musulmonlar esa avval ustozlarini (shayxlarini, xo‘jalarini) yoki rahbarlarini (amirlarini, raislarini) sevib, ularga so‘zsiz itoat qiladilar. Natijada ular shayxlari aytgan hamma gaplarga ergashib, ular qayoqqa boshlasa indamay o‘sha tomonga ergashib ketaveradilar. Holbuki Qu’ron avval Alloh va Rasulini sevishni va avval ularga itoat qilishni amr qilgan:

” Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qiling, Payg‘ambarga va o‘zingizdan bo‘lgan ishboshilarga itoat qiling. Biror narsa haqida tortishib qolsangiz, agar Alloh va oxirat kuniga iymon keltirgan bo‘lsangiz, uni Allohga va Payg‘ambarga qaytaring. Ana shunday qilish xayrli va oqibati yaxshidir.” (Niso surasi 59)

Yuqorida aytganimdek, mana shu ikki muammo, ya’ni Alloh va Rasulidan boshqalarni cheksiz sevish va ularga cheksiz itoat qilish musulmonlarning asosiy muammosiga o‘xshaydi menga. Holbuki sevgining darajasini ham Alloh taolo Qur’onda belgilab bergandir:

“Odamlar ichida Allohdan o‘zgalarni Allohga tengdosh tutadiganlar va shu tengdoshlarni Allohni sevgandek sevadiganlar bor. Iymon keltirganlarning Allohga muhabbatlari esa kuchliroqdir. Zulm qilganlar azobni ko‘rgan chog‘larida, albatta, barcha quvvat Allohga xosligini va, albatta, Allohning azobi shiddatli ekanini bilsalar edi!” (Baqara surasi 165 oyat)

“Agar ota-onalaringiz, bolalaringiz, aka-ukalaringiz, juftlaringiz, qarindosh-urug‘laringiz, kasb qilgan mollaringiz, kasod bo‘lishdan qo‘rqqan tijoratlaringiz va xush ko‘rgan maskanlaringiz sizga Allohdan, Uning Rasuli va Uning yo‘lida jihod qilishdan sevimliroq bo‘lsa, u holda Alloh O‘z amrini kelturguncha kutib turing. Alloh fosiq qavmni hidoyat qilmas.” (Tavba surasi 24 oyat)

Ba’zi musulmonlar o‘z ustozlarining fikrlarini, kitoblarini, ular o‘rtaga qo‘ygan nizomlarni juda qattiq sevadilar va ularga so‘zsiz itoat qiladilar. Ularga ko‘ra haqiqiy Islom ularning ustozlarining fikrlarida va kitoblarida aytilgan Islomdir…Mana shu tarzda bir birini istmaydigan, o‘zaro ittifoqdan uzoq turli jamoatlar, guruhlar, tashkilotlar o‘rtaga chiqadi musulmonlar orasida. Bu haqda ham Qur’onning hukmi qat’iydir:

“Barchangiz Allohning ipini (Qur’onni) mahkam tuting va bo‘linib ketmang. Va Allohning sizga bergan ne’matini eslang: bir vaqtlar dushman edingiz, bas, qalblaringizni ulfat qildi. Uning ne’mati ila birodar bo‘ldingiz. Olovli jar yoqasida edingiz, undan sizni qutqardi. Shunday qilib, Alloh sizga O‘z oyatlarini bayon qiladi. Shoyadki hidoyat topsangiz. ” (Oli Imron surasi 103 oyat)

” (Ey mo‘minlar) O‘zlariga ochiq bayonotlar kelganidan keyin bo‘linib ixtilofga tushganlarga o‘xshash bo‘lmaganlar, ana o‘shalarga ulug‘ azob bordir.” (Oli Imron surasi 105 oyat)

“Dinlarida tafriqaga tushgan, guruh-guruh bo‘lib olib, har bir firqa o‘zlaridagi narsalardan shod bo‘lganlar kabi bo‘lmang” (Rum surasi 32 oyat)

Nima qilsak biz musulmonlar mana shu kamchiliklarn qutulib, haqiqiy mo‘minlarga aylanamiz, haqiqiy ma’noda musulmonlar ittifoqini quramiz? Aslida bu savolning javobi yuqorida keltirilgan oyatlarda aytildi:

1. Avval Alloh taoloni va Uning Rasulini qattiq sevish va avval ularga qattiq itoat qilish..

2. Shundan keyin musulmonlar o‘zaro Shuroni yo‘lga qo‘yishlari kerak. Bu ham Qur’onning hukmidir:

“Ularning (musulmonlarning) ishlari albatta o‘zaro shuro -maslahatlashish bilan bo‘ladi” (Shuro surasi 38 oyat)

Ya’ni, musulmonlar hamma ishlarini, ya’ni ilm o‘rganishni ham, jamoat ishlarini ham, tashkiliy ishlarni ham, olimlarga va rahbarlarga itoat qilishni ham Shuro asosida amalga oshirishni o‘rganishlari kerak. Olimlar (imomlar, shayxlar) va rahbarlar (amirlar, raislar) ham bunday sho‘rolarda oddiy a’zolarday ishtirok etishlari va shuroning qarorlariga itoat qilishlari kerak. Albatta, yuqorida aytganimizdek, avvalgi sevgi va avalgi itoat Alloh va Rasuligadir…

Demak, muammolardan chiqish yo‘li uch asosda bo‘lishi kerak:

1. Avvalgi sevgi va avalgi itoat Alloh va Rasuliga (sav), ya’ni Qur’on va sahih Sunnatdagi hukmlarga bo‘lishi kerak.

2. Musulmonlarning butun ishlari ularning Shurolarida qarorga bog‘lanishi kerak.

3. Shundan keyin ahli ilmlarga va rahbarlarga (amirlarga, raislarga), ularning o‘zlarining birinchi va ikkinchi qoidaga amal qilish sharti bilan, itoat qilinishi kerak..

Alloh bilguvchiroqdir…

Namoz NORMO‘MIN

31.05.2014

БИЗ МУСУЛМОНЛАРНИНГ БАЪЗИ КАМЧИЛИКЛАРИМИЗ ВА УЛАРДАН ХОЛОС БЎЛИШ ЙЎЛЛАРИ ҲАҚИДА

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим

Маълумки имоннинг асосий жиҳатларидан иккиси аввал Аллоҳ таолони ва Муҳаммад (сав)ни севиш ва аввал уларга итоат қилишдир…менимча биз мусулмонларнинг асосий муаммолари мана шу икки хусусиятдаги хатода бўлса керак. Баъзи мусулмонлар аввал ҳавойи нафсларининг орзуларини севиб, аввал уларга итоат қиладилар. Натижада улар нафсларининг чексиз истакларига ҳаётларини қурбон қилиб юборадилар. Ҳолбуки Қуръони Каримда бу ҳақда жиддий огоҳлантиришлар бор:

“(Эй Муҳаммад) Ҳавои нафсини ўзига Илоҳ қилиб олганни кўрдингизми?! Энди сиз унга вакил бўласизми?!” (Фурқон сураси 43 оят)

Баъзи мусулмонлар эса аввал устозларини (шайхларини, хўжаларини) ёки раҳбарларини (амирларини, раисларини) севиб, уларга сўзсиз итоат қиладилар. Натижада улар шайхлари айтган ҳамма гапларга эргашиб, улар қаёққа бошласа индамай ўша томонга эргашиб кетаверадилар. Ҳолбуки Қуърон аввал Аллоҳ ва Расулини севишни ва аввал уларга итоат қилишни амр қилган:

” Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилинг, Пайғамбарга ва ўзингиздан бўлган ишбошиларга итоат қилинг. Бирор нарса ҳақида тортишиб қолсангиз, агар Аллоҳ ва охират кунига иймон келтирган бўлсангиз, уни Аллоҳга ва Пайғамбарга қайтаринг. Ана шундай қилиш хайрли ва оқибати яхшидир.” (Нисо сураси 59)

Юқорида айтганимдек, мана шу икки муаммо, яъни Аллоҳ ва Расулидан бошқаларни чексиз севиш ва уларга чексиз итоат қилиш мусулмонларнинг асосий муаммосига ўхшайди менга. Ҳолбуки севгининг даражасини ҳам Аллоҳ таоло Қуръонда белгилаб бергандир:

“Одамлар ичида Аллоҳдан ўзгаларни Аллоҳга тенгдош тутадиганлар ва шу тенгдошларни Аллоҳни севгандек севадиганлар бор. Иймон келтирганларнинг Аллоҳга муҳаббатлари эса кучлироқдир. Зулм қилганлар азобни кўрган чоғларида, албатта, барча қувват Аллоҳга хослигини ва, албатта, Аллоҳнинг азоби шиддатли эканини билсалар эди!” (Бақара сураси 165 оят)

“Агар ота-оналарингиз, болаларингиз, ака-укаларингиз, жуфтларингиз, қариндош-уруғларингиз, касб қилган молларингиз, касод бўлишдан қўрққан тижоратларингиз ва хуш кўрган масканларингиз сизга Аллоҳдан, Унинг Расули ва Унинг йўлида жиҳод қилишдан севимлироқ бўлса, у ҳолда Аллоҳ Ўз амрини келтургунча кутиб туринг. Аллоҳ фосиқ қавмни ҳидоят қилмас.” (Тавба сураси 24 оят)

Баъзи мусулмонлар ўз устозларининг фикрларини, китобларини, улар ўртага қўйган низомларни жуда қаттиқ севадилар ва уларга сўзсиз итоат қиладилар. Уларга кўра ҳақиқий Ислом уларнинг устозларининг фикрларида ва китобларида айтилган Исломдир…Мана шу тарзда бир бирини истмайдиган, ўзаро иттифоқдан узоқ турли жамоатлар, гуруҳлар, ташкилотлар ўртага чиқади мусулмонлар орасида. Бу ҳақда ҳам Қуръоннинг ҳукми қатъийдир:

“Барчангиз Аллоҳнинг ипини (Қуръонни) маҳкам тутинг ва бўлиниб кетманг. Ва Аллоҳнинг сизга берган неъматини эсланг: бир вақтлар душман эдингиз, бас, қалбларингизни улфат қилди. Унинг неъмати ила биродар бўлдингиз. Оловли жар ёқасида эдингиз, ундан сизни қутқарди. Шундай қилиб, Аллоҳ сизга Ўз оятларини баён қилади. Шоядки ҳидоят топсангиз. ” (Оли Имрон сураси 103 оят)

” (Эй мўминлар) Ўзларига очиқ баёнотлар келганидан кейин бўлиниб ихтилофга тушганларга ўхшаш бўлмаганлар, ана ўшаларга улуғ азоб бордир.” (Оли Имрон сураси 105 оят)

“Динларида тафриқага тушган, гуруҳ-гуруҳ бўлиб олиб, ҳар бир фирқа ўзларидаги нарсалардан шод бўлганлар каби бўлманг” (Рум сураси 32 оят)

Нима қилсак биз мусулмонлар мана шу камчиликларн қутулиб, ҳақиқий мўминларга айланамиз, ҳақиқий маънода мусулмонлар иттифоқини қурамиз? Аслида бу саволнинг жавоби юқорида келтирилган оятларда айтилди:

1. Аввал Аллоҳ таолони ва Унинг Расулини қаттиқ севиш ва аввал уларга қаттиқ итоат қилиш..

2. Шундан кейин мусулмонлар ўзаро Шурони йўлга қўйишлари керак. Бу ҳам Қуръоннинг ҳукмидир:

“Уларнинг (мусулмонларнинг) ишлари албатта ўзаро шуро -маслаҳатлашиш билан бўлади” (Шуро сураси 38 оят)

Яъни, мусулмонлар ҳамма ишларини, яъни илм ўрганишни ҳам, жамоат ишларини ҳам, ташкилий ишларни ҳам, олимларга ва раҳбарларга итоат қилишни ҳам Шуро асосида амалга оширишни ўрганишлари керак. Олимлар (имомлар, шайхлар) ва раҳбарлар (амирлар, раислар) ҳам бундай шўроларда оддий аъзолардай иштирок этишлари ва шуронинг қарорларига итоат қилишлари керак. Албатта, юқорида айтганимиздек, аввалги севги ва авалги итоат Аллоҳ ва Расулигадир…

Демак, муаммолардан чиқиш йўли уч асосда бўлиши керак:

1. Аввалги севги ва авалги итоат Аллоҳ ва Расулига (сав), яъни Қуръон ва саҳиҳ Суннатдаги ҳукмларга бўлиши керак.

2. Мусулмонларнинг бутун ишлари уларнинг Шуроларида қарорга боғланиши керак.

3. Шундан кейин аҳли илмларга ва раҳбарларга (амирларга, раисларга), уларнинг ўзларининг биринчи ва иккинчи қоидага амал қилиш шарти билан, итоат қилиниши керак..

Аллоҳ билгувчироқдир…

Намоз НОРМЎМИН

31.05.2014

Devami

Avrasya Birliği resmen kuruldu

Avrasya Birliği resmen kuruldu

Astana’da Avrasya Ekonomik Birliği kuruldu; anlaşma 1 Ocak 2015’ten itibaren yürürlüğe girecek

Rusya, Kazakistan ve Belarus liderleri Kazakistan’ın başkenti Astana’da Rusya liderliğinde Avrasya Ekonomik Birliği’nin kurulması için bir anlaşma imzaladı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev ve Belarus Cumhurbaşkanı Aleksander Lukaşenka’nın imzaladığı anlaşma 1 Ocak 2015’te yürürlüğe girecek. Antlaşmanın yürürlüğe girmesiyle 170 milyon insan için serbest ticaret bölgesi oluşacak ve bölge ülkeleri arasındaki ticari engeller kalkacak.

Ermenistan ve Kırgızistan Cumhurbaşkanları da bu birliği olumlu gördüklerini daha sonra katılabileceklerini belirttiler. Avrasya Birliği’ne Ermenistan’ın bu yıl, Kırgızistan’ın ise önümüzdeki yıllarda üye olması bekleniyor.

Moskova’nın liderliğinde oluşturulan bu ticari blok, Sovyetler Birliği’nin tekrar oluşturulması manasına geldiği şeklinde yorumlanıyor.

Avrasya Birliği’nin ilk kez bağımsızlığının hemen sonrasında Kazakistan lideri Nursultan Nazarbayev telaffuz etmişti. Bu teklif, şekil ve mahiyet değiştirip, 2014 yılında Putin’in projesi olarak hayata geçti.

Putin ve Nazarbayev’in bugün ayrıca Kazakistan’ın ilk nükleer enerji santralinin kurulmasına yönelik antlaşma için bir görüşme yapmaları da bekleniyor.

http://www.dunyabulteni.net/

Devami

Putin’in Çeçenistanı: Rüşvetle satın alınan barış

Moskova yetkililerine göre Çeçenistan; İnguşetya, Dağıstan ve diğer Kafkas cumhuriyetleri için bir örnek haline gelmiştir.

Moskova’ya göre, Çeçenistan bugün İnguşetya ve Dağıstan gibi istikrarsız Kafkas cumhuriyetleri için ‘barışın’ korunmasında bir model haline gelmiştir. Ancak Kremlin’in ciddi yatırımları olmasaydı Ramzan Kadirov’un özek mülkü halini alan Çeçenistan Cumhuriyeti çoktan dizlerinin üzerine çökmüş olacaktı. Moskova her sene Çeçenistan için 1 milyar 300 milyon euro ayırmaktadır. Putin için başka alternatif yoktur. Rus lider, Kafkas dünyasının temel sorunu haline gelen bu cumhuriyet için korkunç paralar ödeyerek âdeta ‘barışı’ satın almaktadır. Ancak burada bir paradoks da unutulmamalıdır: Rusya Kırım’ın ilhakını yarımada halkının kendi kaderini kendisinin belirlemesi şartıyla onaylarken, 20 sene önce Çeçen halkının kaderini belirlemek istemesini dehşetli iki savaş neticesinde bastırmıştı.

Grozni’yi Fransız Depardieu ve Ornella Muti gibi yıldızlar büyük ücretler karşılığında ziyaret etmekte. Putin’in Kafkaslar’da turizm alanında mega projelere karşı olmasına rağmen Çeçenistan hükümeti Gürcistan sınırındaki Itum Kale’de “Veduchi” isminde bir kış sporu kompleksi inşaatını başlattı. Bu inşaat için bir Çeçen işadamının resmi sponsor olduğu söylense de, işin arkasında Rusya federal fonlarının olduğu bilinmektedir. Bu arada silahlı direnişçilar istikrarsız ve Selefiliğin daha yaygın olduğu komşu Dağıstan’a taşınmaya devam etmektedirler.

Pratikte Çeçenistan’da ekonomi diye bir şey yoktur. Sanayi üretimi tamamen çökmüştür. İstihdam ancak hükümet kurumlarında ve güvenlik birimlerinde mümkündür. Bu da rüşvet ya da torpil yoluyla gerçekleşir. İş bulanlar “biz işyeri için rüşvet vermekle yetinmiyoruz, aldığımız maaşın yarısını işyeri yöneticilerine vermek mecburiyetindeyiz” diyorlar.

Sovyet zamanında, Grozni’de büyük fabrikalardan birinin yöneticisi olan Mansur şu ifadeleri kullanıyor: “Hükümetin desteği olmadan özel işyeri açmak imkansızdır. Eğer biz istihdamı kendi imkanlarımız ile sağlayabilseydik, Rusya’dan bağımsız olmamız söz konusu olabilirdi. İşte Vladimir Putin ve Ramzan Kadirov bunu istememektedirler.

Sonuç: Bugün Rus vatandaşlarının dörtte biri Çeçenistan’dan kurtulmanın kendileri için mutluluk olacağını düşünüyor. Onların yüzde 40’ı bu Kafkas Cumhuriyetinin Rusya’dan ayrılmasına karşı değil. Halkın yüzde 12’sine göre bölge zaten fiilen yabancı devlet makamına gelmiş. Putin’in baş muhalifi Alexei Navalniy kendi blogunda “Eğer uluslararası yaptırımlar yürürlüğe girerse biz Grozni’ye vagonlarla para gönderemeyiz” diye uyaryor.

Kaynak : L’ Espresso
Dünya Bülteni için tercüme eden: Abdurrahman Ceyhun

Devami

Kazakistan’da satılık diploma

Kazakistan'da satılık diploma

Kazakistan’da çok sayıda okulda diplomaların satıldığı, ödev ve projelerin rüşvetle yapıldığı yönünde ortaya çıkan belgeler milletvekillerinin tepkisini çekti

Dünya Bülteni/ Haber Merkezi

Kazakistan’ın yüksek öğretim sistemi ile ilgili bazı milletvekillerinin yaptırdığı özel bir çalışma, diploma satışından yolsuzluğa kadar çok sayıda skandal sonuçlar getirdi.

Çalışmanın sonuçlarına göre birçok üniversite diploma satışı için pazar haline gelmiş bulunuyor. Diplomaları öğretim üyeleri satıyor. Üniversite yönetimi ve akademisyenler bunu ortadan kaldırmak için hiçbir şey yapmıyor.

Konu ile ilgili bazı milletvekillerinin görüşleri şöyle:

Dariga Nazarbayeva, Kazakistan Parlamento Meclisi Başkan Yardımcısı: Eğitimin tüm safhalarında rüşvet sistematik bir sorun haline geldi, bu da öğrencilerde düşük motivasyona yol açıyor. Talebeler ödevlerini yazmaya vakit ayırmıyorlar, sadece öğretmenlere rüşvet vermekle yetiniyorlar.  Gençler kolej ve üniversitelere bilgi için değil, diploma için gidiyorlar.

Ama diploma işi garanti etmez. Bugün kolej ve üniversitelerin 600 bine yakın mezunları kendi uzmanlık alanlarında çalışmıyorlar ve yine 100 bin kişi işsizler safına katıldı. Milli Eğitim Bakanlığı bunu biliyor ve sadece bu yüzden üniversiteleri optimize etmeye, yani en uygun şekle sokmaya çalışıyor. İstenmeyen üniversitelerin bir kara liste bile çıkarılmış.

Aslan Sarinzhipov, Milli Eğitim ve Bilim Bakanı: Yakın gelecekte bakanlık risk altında olan üniversitelerin bir listesini yayınlamayı planlıyor. Bu yüksek öğretime hazırlananların doğru karar alması için yapılmaktadır. Ayrıca Bakanlığımız mezun oluncaya kadar bu kurumların kapanmayacağını da garanti etmez.

Milli Eğitim Bakanlığında da yeterince sorun var. Milletvekilleri bakanlıkta aslında işe yaramayan çok kurumları tespit ettiler, ama bu kuruluşların çalışanları maaşlarını düzenli almaktadır. Böyle yan kurumlar için milyarlar harcanıyor.

Muhtar Tinikeev, Kazakistan Parlamento Meclisi milletvekili: Bu kurumların çalışanları kendilerine 300 bin tenge maaş ayırmışlar. Bu Bakanlık çalışanlarının maaşından çok daha yüksek bir maaştır.  Buralarda çalışanlar genelde birbirlerinin çalışmalarını kopya yapıyorlar. Bakanlık bir işi yan kuruluş yapacak diyor, yan kuruluş ise aynı konuda bakanlığı işaret ediyor. Neticede iş yapılmadan kalıyor.

Bu arada Milli Eğitim Bakanı yardımcısı Shayakhmetov dahil olmak üzere çok sayıda yüksek rütbeli yöneticilere soruşturma açıldı. Bu kişiler yolsuzluk, görevi ve bütçe fonlarını kötüye kullanma ile suçlanıyor.

Konuyla ilgili davaların görülmesine yakın zamanda başlanacak.

Bu arada eğitim sorunlarının ve yolsuzlukların tartışıldığı oturumda Milli Eğitim ve Bilim Bakanlığı’nın robotlar ve bilimsel deneylerle bir gösteri yapması milletvekillerinin tepkisini çekti.

dunyabulteni.net

Devami